Isabelle Pil

Noah (fictieve naam) is uit zijn riem geglipt. Schreeuwend en wild om zich heen slaand rent hij ervandoor, terwijl mijn collega’s achter hem aanstormen. En ik? Ik sta daar, mijn tweede stagedag, met drie jongens van groep ‘Kever’ aan mijn hand. Hier ben ik nog niet klaar voor. 

Het begon allemaal erg rustig, een aantal jongens werden in een rolstoel gezet, anderen hielden zich hieraan vast en weer anderen werden aan de hand meegenomen. Als ik zo de verhouding van begeleiders en kinderen bekeek, kon er niet veel misgaan.

Terug naar iets later in de wandeling, het geluid van één van de andere jongens heeft iets in hem getriggerd waardoor hij niet meer rustig te krijgen is. Waar ik later achter kom is dat Noah de rest van de dag één op één begeleid wordt en niet in de groep meedraait. En toch wordt van mij verwacht dat ik dit maar normaal vind.

Er zijn vaak negatieve beelden over jeugdhulpverlening, kijk naar het jeugdzorgschandaal (Socialistische Partij, 2024) of het nieuws over de falende pleegzorgorganisaties (Nationale Zorggids, 2025). Positieve artikelen over de jeugdzorg zijn zeldzaam, maar wanneer er ook maar één ding goed mis gaat, staan de kranten er vol mee. Buitenstaanders maken deze situaties niet van dichtbij mee, dus wanneer er gevraagd wordt om een betere oplossing, is het logisch dat het stil blijft.

Ik ben ervan overtuigd dat de hulpverleners die dit soort handelingen moeten verrichten om een kind onder controle te houden dit ook niet voor hun lol doen. Hoe zullen zij zich voelen wanneer zij een kind met al hun kracht terug in zijn riem klikken? Terwijl verderop andere jongens staan die ook hun aandacht verdienen? Er is simpelweg nog geen manier om dit soort situaties op een andere manier op te lossen. Om ervoor te zorgen dat niet alleen de mensen die in de jeugdzorg werken deze situatie  begrijpen, maar ook iedereen daaromheen, moet de jeugdzorg transparanter zijn over wat er écht gebeurt.

Van gesloten deuren naar openheid

Voordat ik uitleg waarom de jeugdzorg transparanter moet worden, wil ik eerst graag nog wat vertellen over de jeugdzorg zelf en ontwikkelingen hierin gedurende de afgelopen paar jaren.

Kinderbescherming in Nederland ontwikkelde zich de afgelopen decennia van een gesloten en hiërarchisch systeem naar een domein waarin openheid en verantwoording steeds belangrijker zijn geworden. In de beginjaren werden beslissingen vaak achter gesloten deuren genomen door instanties en professionals, zonder dat ouders of kinderen inzicht hadden in de afwegingen. Dat gebrek aan openheid voedde wantrouwen en gaf gezinnen het gevoel buitengesloten te zijn (Bijlsma & Janssen, 2018).

Vanaf de jaren ’80 en ’90 kwam er meer aandacht voor kinderrechten en inspraak van gezinnen. Transparantie werd toen gezien als een middel om vertrouwen te herstellen en machtsmisbruik te voorkomen. Toch bleef de praktijk moeizaam: Dossiers waren moeilijk toegankelijk en de communicatie tussen instanties was vaak versnipperd (Bijlsma & Janssen, 2018).

In de 21e eeuw verschoof de nadruk naar verantwoording en controle. Gemeenten en beleidsmakers wilden cijfers, rapportages en meetbare resultaten. Dat leverde meer zicht op processen op, maar ook een bureaucratische muur die gezinnen op afstand zette. Transparantie werd zo een instrument van beleid, niet van vertrouwen (Bijlsma & Janssen, 2018).

De casus van Brandon laat zien hoe schrijnend het gebrek aan transparantie kan uitpakken. Brandon, een verstandelijk beperkte jongen, werd jarenlang vastgeketend in een instelling. Pas toen zijn situatie via een documentaire naar buiten kwam, ontstond publieke verontwaardiging en politieke actie. Het feit dat omstanders pas door geheime opnames inzicht kregen in zijn omstandigheden, maakt duidelijk hoe gesloten het systeem lange tijd functioneerde (NPO Radio 1, 2024).

Wat dit laat zien, is dat transparantie in de jeugdzorg nooit een vaststaand begrip is geweest. De jeugdzorg ging van besluiten achter gesloten deuren naar een nadruk op openheid en controle. Steeds opnieuw balanceert het systeem tussen bescherming van kinderen en het recht van burgers om te weten wat er gebeurt. Casussen zoals die van Brandon laten zien dat transparantie vandaag de dag onmisbaar is om vertrouwen en veiligheid te waarborgen.

Toch blijft het vertrouwen in de jeugdzorg kwetsbaar. Jongeren en ouders bekijken nieuwe beleidsmaatregelen vaak met argwaan, omdat hun vertrouwen in het systeem zo laag is (Van der Helm, 2022). Juist daarom benadrukt de overheid dat transparantie noodzakelijk is om dit vertrouwen terug te winnen. Het kabinet kondigde in april 2025 een investering van €3 miljard aan, niet alleen om wachttijden te verkorten, maar ook om beter uit te leggen waarom bepaalde keuzes soms nodig zijn. Transparantie wordt zo niet alleen een beleidsdoel, maar een voorwaarde om het vertrouwen van de samenleving te herstellen (Rijksoverheid, 2025).

Deze ontwikkelingen maken duidelijk dat transparantie in de jeugdzorg niet alleen historisch gegroeid is, maar juist vandaag de dag cruciaal is – en precies daar begint mijn argumentatie.

De kracht van transparantie in moeilijke keuzes

Transparantie binnen de jeugdzorg is essentieel om buitenstaanders mee te nemen in wat er écht gebeurt. Als mensen begrijpen waarom ingrijpende handelingen, zoals fixatie, soms nodig zijn, oordelen ze minder snel. Toch blijft er weerstand: Sommige mensen reageren negatief, zelfs als je het uitlegt, omdat ze de situatie niet zelf meemaken en het heftig blijft klinken. Wanneer organisaties wél openheid geven, worden ze vaak juist afgebrand. Dat maakt transparantie ingewikkeld: meer openheid vraagt ook om meer coulance en bereidheid van de samenleving om moeilijke keuzes in hun context te zien. Anders blijft het risico bestaan dat hulpverleners terughoudend worden in hun communicatie, terwijl juist openheid de sleutel is tot vertrouwen. 

Maar juist daarom is openheid zo belangrijk. Zonder uitleg is er geen kans om te begrijpen wat er gebeurt. En begrijpen wat er gebeurt, betekent niet automatisch dat je er ook begrip voor hebt. Het geeft wel de mogelijkheid om een oordeel te vormen op basis van feiten in plaats van aannames. En als we willen dat de samenleving meedenkt in plaats van veroordeelt, moeten we ergens beginnen.

Fysieke interventies zoals fixatie zijn nooit een makkelijke keuze. Hulpverleners doen dit niet zomaar – het is vaak de enige manier om de veiligheid van een kind én zijn omgeving te waarborgen. Dat merkte ik zelf toen Noah in paniek uit zijn riem schoot en daarmee zichzelf én de groep in gevaar bracht. Voor buitenstaanders klinkt het hard dat hij weer vastgeklikt moest worden, maar in dat moment was het de enige manier om de veiligheid te bewaren. Fixatie is ingrijpend, maar soms onvermijdelijk – een professionele afweging, geen gemakzucht.

Toch zijn er mensen die vinden dat fixatie onder geen enkele omstandigheid mag. Ze zien het als een vorm van geweld, punt. Juist daarom is transparantie zo belangrijk. Door goed uit te leggen waarom zo’n ingreep soms nodig is, en hoe zorgvuldig die beslissing wordt genomen, kunnen we laten zien dat het hier gaat om professionele afwegingen – niet om willekeur of gemak. En misschien kunnen we daarmee ook het harde oordeel van buitenstaanders iets verzachten. Ik vind dat het te kort door de bocht is om fixatie altijd als geweld te bestempelen. Natuurlijk is het ingrijpend, maar soms is het de enige manier om veiligheid te waarborgen. Wat is in zo’n situatie een ander alternatief?

Tegelijk zijn er ook andere vormen van vrijheidsbeperking die minder zichtbaar maar voor kinderen wel degelijk ingrijpend zijn. Denk aan een telefoon die tijdelijk wordt afgepakt, speelgoed dat wordt weggenomen of een kind dat niet mee mag lopen tijdens een wandeling. Voor buitenstaanders lijken zulke maatregelen klein, maar voor kinderen kunnen ze voelen als straf of buitensluiting. Vaak zijn zulke keuzes nodig om escalatie te voorkomen en rust te bewaren.

Juist daarom is openheid essentieel: Zonder uitleg blijft er afstand, met uitleg ontstaat er vertrouwen. Als ouders en samenleving begrijpen waarom zulke ingrepen nodig zijn, zien zij dat het niet gaat om willekeur, maar om zorgvuldige afwegingen in het belang van het kind én de groep. 

Dit merkte ik zelf tijdens mijn stage. Een moeder was ontevreden omdat haar zoon, die prima kan lopen, tijdens wandelingen in een rolstoel werd gezet. Nadat we uitlegden dat hij anders op de grond ging liggen en niet meer vooruit te krijgen was, nodigden we haar uit om een keer mee te lopen tijdens een wandeling. Na een wandeling van drie uur, waarin we nauwelijks vijfhonderd meter vooruitkwamen, werd voor haar pijnlijk duidelijk waarom deze keuze nodig was. Juist door haar mee te nemen in de praktijk ontstond begrip.

Dat gebrek aan begrip zie je ook terug in ervaringsverhalen van ouders. Zo beschrijft een moeder hoe haar kinderen plotseling uit huis werden geplaatst zonder dat zij inzage kreeg in de onderbouwing van die beslissing. Het ontbreken van duidelijke uitleg en bewijs leidde tot wantrouwen en machteloosheid. In een ander verhaal vertelt een ouder dat signalen van misbruik in een pleeggezin genegeerd werden, waardoor kinderen opnieuw slachtoffer werden (Jeugdzorgklachten, z.d.). Beide situaties laten zien dat het gebrek aan transparantie niet alleen tot frustratie leidt, maar ook tot schrijnende gevolgen. Als beslissingen en signalen openlijk gedeeld en besproken waren, hadden ouders meer vertrouwen gehad en was de kans op herhaling van fouten kleiner geweest.

Deze verhalen zijn afkomstig uit online klachtenfora en zijn niet altijd goed onderbouwd of geverifieerd. Juist dat maakt ze relevant: Ze laten zien welke ervaringen en gevoelens rondgaan onder ouders en hoe snel wantrouwen kan ontstaan wanneer transparantie ontbreekt. Het feit dat deze bronnen soms weinig bewijs bevatten, maakt mijn punt duidelijk. Openheid is noodzakelijk. Zonder duidelijke uitleg vullen mensen zelf de gaten in met vermoedens en verhalen. Dit bevordert het vertrouwen juist niet. 

Veel mensen weten niet wat er dagelijks in de jeugdzorg gebeurt. Pas als het misgaat, komen er reacties. Jeugdhulpaanbieders kunnen dat gat dichten door open te communiceren over moeilijke keuzes, zoals fixatie, maar ook over andere ingrepen die voor buitenstaanders lastig te begrijpen zijn. Dat vergroot het vertrouwen en voorkomt snelle veroordelingen. Natuurlijk kun je zeggen: Begeleiders hebben al een torenhoge werkdruk, moeten ze dit er ook nog bij doen? Maar voorlichting hoeft niet altijd van hen te komen. Ervaringsverhalen, online informatie of korte video’s kunnen ook bijdragen aan meer begrip, zonder extra druk op het team.

Dit sluit ook aan bij de kern van sociaal werk. Sociaal werk wordt namelijk omschreven als het bevorderen van welzijn en het ondersteunen van mensen in kwetsbare posities, met nadruk op solidariteit en collectieve verantwoordelijkheid (Bijlsma & Janssen, 2018). Juist vanuit die opdracht is transparantie onmisbaar. Alleen door open te zijn over moeilijke keuzes kan de samenleving begrijpen wat er speelt en verantwoordelijkheid delen. Het vraagt om moed van organisaties om die openheid te geven, en om bereidheid van de samenleving om die keuzes in hun context te zien. Dat is de weg naar vertrouwen.

Voor kinderen, hulpverleners én samenleving

Samenvattend: De jeugdzorg staat voor ingewikkelde keuzes, zoals het toepassen van fixatie, die vaak onzichtbaar blijven voor de buitenwereld. Juist daarom is transparantie essentieel. We hebben gezien dat openheid leidt tot beter begrijpen wat er speelt, dat het vertrouwen vergroot en dat het helpt om ongenuanceerde oordelen te voorkomen. Jeugdhulpaanbieders kunnen hierin een brug vormen, en voorlichting hoeft niet altijd op de schouders van hulpverleners te rusten. Want als we willen dat de samenleving meedenkt in plaats van veroordeelt, moeten we laten zien wat er werkelijk speelt.

Daarom pleit ik voor meer transparantie in de jeugdzorg. Niet als luxe, maar als noodzaak. Eén van de kernwaarden van het sociaal werk is collectieve verantwoordelijkheid: het idee dat we samen verantwoordelijk zijn voor het welzijn van anderen. Die verantwoordelijkheid begint bij weten wat er speelt. Zonder openheid is er geen gedeeld begrip – en dus ook geen gedeelde zorg.

Transparantie vraagt om moed en actie. Het is tijd dat we laten zien wat er werkelijk speelt. Natuurlijk moet dit altijd in balans zijn met het recht op privacy en bescherming van persoonlijke informatie. Maar juist door zorgvuldig te delen wat er speelt, zonder vertrouwelijke details prijs te geven, kan de samenleving begrijpen waarom bepaalde keuzes worden gemaakt. We hebben als samenleving recht om te weten wat er werkelijk speelt, zolang dit gebeurt met respect voor de privacy van kinderen en gezinnen. 

De jeugdzorg moet transparanter worden, voor de kinderen, de hulpverleners, voor ons allemaal.

Isabelle Pil is tweedejaars student en werkzaam als stagiaire bij de Klimop in Enschede

Literatuurlijst

• Bijlsma, J., & Janssen, H. (2018). Sociaal werk in Nederland: Vijfhonderd jaar verheffen en verbinden (4de editie). Coutinho. Geraadpleegd op 9 december 2025.

• Jeugdzorgklachten. (z.d.). Verhalen. Geraadpleegd op 11 december 2025, van https://jeugdzorgklachten.forumactie.com/.   

• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2025, 7 mei). Miljarden extra voor jeugdzorg. Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl. Geraadpleegd op 11 december 2025, van https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/04/18/miljarden-extra-voor-jeugdzorg. 

• Nationale Zorggids. (2025, 5 maart). Frustratie en verontwaardiging in Kamer over falende pleegzorgorganisaties. Geraadpleegd op 11 december 2025, van https://www.nationalezorggids.nl/jeugdzorg/frustratie-en-verontwaardiging-in-kamer-over-falende-pleegzorgorganisaties/.

• NPO Radio 1. (2024, 18 januari). Hoe gaat het nu met vastgeketende Brandon? Geraadpleegd op 11 december 2025, van https://www.nporadio1.nl/nieuws/binnenland/9af01c72-1a3c-4da5-88ec-fb7c1d44b92d/hoe-gaat-het-nu-met-vastgeketende-brandon. 

• Socialistische Partij. (2024, 13 juni). Tweede Kamer wil excuses van kabinet voor jeugdzorgschandaal. SP.nl. Geraadpleegd op 11 december 2025, van https://www.sp.nl/nieuws/tweede-kamer-wil-excuses-van-kabinet-voor-jeugdzorgschandaal.  

• Van der Helm, P. (2022, 7 november). Jeugdzorg: een systeem dat wantrouwen oproept. Sociale Vraagstukken. Geraadpleegd op 11 december 2025, van https://www.socialevraagstukken.nl/jeugdzorg-een-systeem-dat-wantrouwen-oproept/