Sociale Zeepkist

Het opinieplatform van Saxion Social Work

Je kan 10 begeleiders hebben, maar zonder een vriend ben je nog steeds alleen

Isabel King

Mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB) ervaren veel eenzaamheid. Ze worden buitengesloten door een samenleving die hen niet ziet en begrijpt. Sociale verbinding ontbreekt, terwijl juist contact en inclusie voor deze mensen de eenzaamheid kan doorbreken. Dit maakt pijnlijk duidelijk dat onze maatschappij nog niet voor iedereen dezelfde kansen biedt.

Een teken van maatschappelijk falen

Stel je voor: iedere week zit “Lisa” alleen in haar kamer. Lisa heeft een licht verstandelijke beperking, woont zelfstandig met ambulante begeleiding en komt één middag per week naar dagbesteding. Buiten dagbesteding om is het stil. Ze mist het erbij horen, contact met leeftijdsgenoten en verhalen kunnen delen.

Ze is lang niet de enige. Mensen met een LVB zijn twee keer zo eenzaam als mensen zonder een beperking (Van der Kooij, van de Lustgraaf & Rensen, 2023). Dit komt niet alleen door de individuele beperkingen, maar ook door de manier waarop onze samenleving in elkaar zit.

Participatie, eigen kracht en zelfredzaamheid zijn actuele termen die veel worden gebruikt (Moonen, 2015), maar in de praktijk blijkt dat er in de participatiemaatschappij nog te weinig inclusie en ondersteuning is. Eenzaamheid bij mensen met een LVB is dus geen individueel probleem, maar een teken van maatschappelijk falen.

LVB’ers en de normalen

Eén van de oorzaken van deze eenzaamheid ligt bij de structurele uitsluiting van LVB’ers en het stigma rondom de beperking. Onderzoek van Van Asselt-Goverts (2016) laat zien dat het kleine netwerk van mensen met een LVB grotendeels bestaat uit familie en hulpverleners. Omdat een LVB vaak onzichtbaar is voor de buitenwereld (Schrijver et al, 2022), worden problemen onderschat. Nieuwe situaties zijn stressvol en sociale relaties brengen vaak een berg ongeschreven regels met zich mee. Dit beperkt hun kansen om mee te doen aan reguliere activiteiten en netwerken, en om echte vriendschappen op te bouwen.

Mensen met een licht verstandelijke beperking lopen tegen veel vooroordelen en uitsluitingen aan. De maatschappij maakt vaak het onderscheid tussen “LVB’ers” en “de normalen” (Jansen & Custers, 2025). Ze worden gezien als afhankelijk en minder capabel, wat leidt tot segregatie op woon, werk en leefgebied (Van der Kooij, 2023). Zoals ook benadrukt door Jaap Olthof (2024) en Rick Kwekkeboom (2022) wordt eenzaamheid vaak veroorzaakt door systematische uitsluiting van de eentonige en generaliserende maatschappij. Zo wordt de eenzaamheid onterecht bij het individu gelegd.

Op mijn stage bij een dagbesteding hoor ik dagelijks verhalen van mensen met een LVB die verbinding willen, maar hier geen toegang tot krijgen. Ze uiten hun frustraties en verdriet wanneer ze merken buiten de groep te vallen tijdens gesprekken of activiteiten. Mijn collega’s

en ik ondersteunen hen in contact leggen met de groep, maar dit is waar het vaak misgaat. Mensen met een LVB worden wel begeleid, maar niet écht verbonden. Hier ligt een belangrijke taak voor Sociaal werkers.

Inclusie is gezien worden

Sinds de decentralisatie van de zorg ligt de nadruk vooral op zelfredzaamheid en participatie. Dit is een mooi streven, maar in de praktijk ervaren juist de mensen die de ondersteuning het hardst nodig hebben grote afstand (Peeters & Ham, 2025). Beleid dat inzet op deze principes legt de nadruk op wat iemand zélf moeten kunnen, niet op wat de maatschappij moet bieden. Dit terwijl gemeentelijke regelingen vaak complex en weinig persoonlijk zijn (Toezicht Sociaal Domein, 2018).

Inclusie gaat over aansluiting, relaties aangaan, meedoen en alledaagse participatie. Echter is het niet alleen wat je allemaal doet en voor elkaar krijgt, het is ook een gevoel (Olthof, 2024). Een gevoel van gezien worden en mee kunnen doen aan dagelijkse praktijken. Complex beleid kan eenzaamheid hierdoor versterken. LVB’ers moeten zich een weg banen door ingewikkelde regels en aanvraagformulieren. Ze blijven achter in de digitaliserende samenleving. Daarnaast ligt de politieke focus vooral op ouderen en jongeren, waardoor LVB over het hoofd wordt gezien bij programma’s en voorzieningen die sociale verbinding zouden kunnen bieden (Kwekkeboom, 2022). Op mijn stage helpen we deelnemers met het vragen om hulp. Het kenbaar maken van zaken waar ze tegenaan lopen. Als we dat niet doen worden ze vergeten.

Volgens de Beroepscode voor Sociaal Werkers (BPWS, 2022) is sociale verbondenheid een kernwaarde. Sociaal werkers helpen mensen met betekenisvolle relaties op te bouwen en mee te doen in de huidige samenleving. Omdat eenzaamheid niet alleen bij het individu ligt moeten sociaal werkers niet alleen maatwerk leveren, maar ook pleiten voor een inclusief beleid en netwerkversterking.

Een brug tussen de individu en de samenleving

Zoals al eerder benoemd ervaren mensen met een licht verstandelijke beperking vaak geen échte inclusie. Een gebrek aan betekenisvolle relaties veroorzaakt eenzaamheid, zelfs bij deelname aan activiteiten (Van der Kooij et al., 2023). Sociaal werkers staan precies tussen het individu en de samenleving in, en kunnen daar echt een verschil maken. Dit sluit aan bij de Beroepscode voor Sociaal Werk (2022) waar sociale rechtvaardigheid als uitgangspunt wordt genomen om uitsluiting tegen te gaan, maar ook bij de global definition van het sociaal werk waarin staat dat het beroep mensen wil ondersteunen bij het sociale functioneren (International Federation of Social Workers, 2014).

Op stage merk ik dat LVB’ers vaak hele duidelijke meningen en ideeën hebben, maar dat ze worden tegengehouden door individuele en systemische belemmeringen. Ik probeer te luisteren naar hun behoeften en ondersteun ze hierbij, zonder hun eigen taken over te nemen. Als toekomstig professional balanceer ik tussen individugerichte ondersteuning en een systeemgerichte aanpak. Mijn verantwoordelijkheidsgevoel voor LVB’ers is groot, maar ik realiseer me dat mijn verantwoordelijkheid niet alleen bij de individu ligt. Het ligt ook bij het signaleren van uitsluiting, beïnvloeden van het beleid en het creëren van gunstige sociale voorwaarden voor verbondenheid. Sociaal werkers moeten netwerken versterken, want dit leidt

tot meer zelfvertrouwen en betekenisvolle relaties (Van Asselt-Goverts, 2018). Kortom, als sociaal werkers zich laten leiden door rechtvaardigheid kunnen ze een samenleving opbouwen waarin eenzaamheid wordt verminderd, en inclusie echt wordt beleefd.

Individuele belemmeringen

Meerdere onderzoeken benadrukken tóch dat eenzaamheid bij mensen met een LVB kan komen door persoonlijke kenmerken. Beperkte sociale vaardigheden, onzekerheid en moeite met het inschatten van sociale situaties kunnen het “meedoen” belemmeren (Wilken, van den Berg & Gülcan, 2023). In de praktijk zie ik dit ook zeker terug. Sommige deelnemers durven geen contact aan te gaan, zelfs niet bij inclusieve activiteiten.

Echter is dit perspectief gelimiteerd. Het negeert de structurele belemmeringen: een

uitsluitende, complexe samenleving gericht op “de normalen”. Zelfs met betere sociale vaardigheden is dit onvoldoende wanneer de samenleving hen niet écht de kans geeft om deel te nemen. De eenzaamheid is hier een wisselwerking tussen individuele en maatschappelijke factoren, waarbij het ontbreken van inclusie en verbinding voor de grootste problemen zorgen.

Verbinding is prioriteit

Eenzaamheid bij mensen met een licht verstandelijke beperking is geen individueel probleem. Structurele uitsluiting, vooroordelen en de onderbenutte rol van het sociaal werk tonen aan dat de samenleving LVB’ers tekortschiet.

Het tegenargument laat zien dat persoonlijke factoren meespelen, maar de kern blijft dat eenzaamheid vooral ontstaat wanneer mensen niet gezien, gehoord en begrepen worden. Het sociaal werk heeft de taak om individuen te begeleiden, maar ook om structurele verandering op gang te brengen. Zolang de maatschappij blijft inzetten op zelfredzaamheid zonder verbinding te prioriteren, blijft eenzaamheid een zichtbaar teken van maatschappelijk falen voor mensen zoals Lisa.

Literatuurlijst