Sociale Zeepkist

Het opinieplatform van Saxion Social Work

Onderschatting belemmert de ontwikkeling meer dan de beperking zelf

Carmen Schipper

In 2025 noemen we onszelf een ‘inclusieve’ samenleving’. Maar hoeveel inclusiviteit ervaren jongeren werkelijk wanneer ze extra ondersteuning nodig hebben? En krijgen alle jongeren, ook met een beperking of belemmering, wel dezelfde kansen? Stel je een meisje van dertien voor. Ze zit op het praktijkonderwijs. Drukke lokalen, veel harde geluiden, voortdurende prikkels en moeite met concentreren, alles leidt af door dat stomme autisme. Toch maakt ze haar opdrachten goed en haalt ze mooie cijfers, maar wanneer ze aangeeft dat prikkels en chaos haar overweldigen hoort ze: ‘Misschien is het niveau te lastig of is dit onderwijs niet passend voor jou’.

Hoe kan dat, wanneer haar resultaten juist laten zien dat ze het aankan? Het antwoord is jammer genoeg simpel: onderschatting.

In plaats van erkenning krijgen jongeren een lading van onzekerheid, wantrouwen en weinig motivatie over zich heen. Hun succes wordt niet gezien en hun motivatie wordt niet geloofd. Niet hun beperking, maar de reacties van hun omgeving, duwen hen alleen maar meer naar beneden. En dan? Hoe zorg jij als kwetsbare jongere, met een omgeving als dit, ervoor dat je kan en vooral wil laten zien hoeveel je kan en waard bent?

Stigma remt de groei

Kwetsbare jongeren worden onderschat waardoor hun ontwikkeling wordt belemmerd. Zo krijgen zij vaak te horen wat ze ‘niet’ kunnen. ‘Is dit NIET te lastig voor jou?’ ‘Dit gaat NIET lukken, want het valt NIET binnen de systemen’ ‘Wat als het NIET lukt?’

Het woordje NIET is zo ontzettend negatief, verkleinend en totaal NIET passend binnen onze zogenaamde ‘inclusieve’ samenleving waar iedereen dezelfde kansen moet krijgen, ongeacht welke beperking of belemmering dan ook….

Dit alles valt onder stigmatisering, wat overigens een grote rol speelt bij deze kwetsbare jongen. Stigmatisering kan leiden tot teruggetrokkenheid, eenzaamheid, schaamte en zelfstigma. Dit alles kan de ontwikkeling van de jongeren belemmeren. Het veroorzaakt gevoelens van minderwaardigheid en wantrouwen ten opzichte van de omgeving. Stigma heeft op alle vlakken gevolgen, niet alleen op stemming en somberheid maar ook op zelfvertrouwen om nieuwe dingen aan te durven (Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie, 2025). Te durven leren en proberen.

Precies waar het dus verkeerd gaat, want kwetsbare jongeren voelen zich gedemotiveerd en hebben geen zelfvertrouwen om nieuwe dingen aan te durven, door de stigmatisering van hun omgeving.

Geklemd door verwachtingen

Je wilt als jongere groeien, ontwikkelen, het beste uit jezelf halen en je wilt leren omgaan met verschillende (lastige) situaties. Je hebt dromen, plannen en motivatie over de toekomst. En als je die nog niet hebt, dan wordt er vaak gezegd ‘Dat is niet erg, want je bent nog jong’. Maar hoe is het ‘niet erg’ als jij als kwetsbare jongere niet de ruimte krijgt om je open te stellen en te proberen of te ontdekken wat je wil?

Kwetsbare jongeren worden vaak tegengehouden, niet door hun beperking maar door de lage verwachtingen van mensen om hen heen. Mensen die aannemen dat je ‘minder kan’ door autisme, ADHD, leerproblemen of andere belemmeringen. Je kan je eigen uitdagingen niet aan omdat stomweg, je omgeving beslist want jij wel of vooral NIET kan. Daardoor krijgen jongeren die kwetsbaar opgroeien en ontwikkelen minder kansen, minder stimulans en minder vertrouwen op het passende onderwijs of überhaupt een plek binnen de arbeidsmarkt. Puur en alleen omdat zij uitdagingen en kansen niet aan kunnen gaan door die stomme, kritische en veel te onderschattende omgevingen. Ze komen in een cirkel van onzekerheid terecht: Door te weinig kansen, lijkt het alsof ze minder kunnen.

Uit onderzoek van Le Mat & Karel van Dam (2017) ‘sociale uitsluiting bij kwetsbare jongeren’ blijkt dat deze jongeren moeilijk kunnen doorstromen in het onderwijs doordat er weinig begeleiding en geen ruimte is in extra uitdaging of vaardigheden. Scholen nemen hun verantwoordelijkheid weg om jongeren verder op te leiden en de ambities van jongeren op te volgen.

Ook laat dit onderzoek zien dat verwachtingen van volwassenen een enorme invloed hebben op de prestaties en de ontwikkeling van deze jongeren. Dit wordt het Pygmalion-effect genoemd: wanneer een docent en/of ouder gelooft dat een jongere meer kan, gaat deze jongere vrijwel altijd beter presteren. Maar wanneer de verwachtingen laag zijn en er vooral wordt gekeken naar wat een jongere ‘niet’ kan of naar wat ‘misschien te moeilijk is’, dan neemt die motivatie af en groeit deze onzekerheid alleen maar verder uit (Van Nunen, 2025).

Voorzichtigheid met gevolgen

Toch wordt er vaak gezegd dat scholen en professionals moeten voorzichtig zijn, omdat te hoge verwachtingen bij kwetsbare jongeren kunnen leiden tot stress, overbelasting en zelfs uitval. Daarom kiezen scholen soms voor een lager niveau of een mindere uitdaging om te voorkomen dat de jongere vastloopt. Voorzichtigheid is belangrijk, maar die voorzichtigheid mag geen excuus worden om kansen weg te nemen. Jongeren die worden overschat kunnen inderdaad vastlopen, maar onderschatting is net zo schadelijk en komt veel vaker voor. Wanneer jongeren de goede resultaten halen, maar toch naar beneden worden geplaatst uit angst voor falen, ontstaat er een onnatuurlijke beperking van hun ontwikkeling. Het probleem is niet dat er voorzichtigheid is, maar dat die voorzichtigheid te vaak verandert in lage verwachtingen, zonder dat er wordt gekeken naar individuele prestaties en ondersteuningsbehoeften. Met gerichte begeleiding kunnen jongeren groeien zonder overbelast te raken.


Kansen in plaats van grenzen

‘Inclusie’, in onze inclusieve samenleving, betekent niet dat iedereen alles alleen moet kunnen, maar dat zij de juiste ondersteuning krijgen om te groeien op hun eigen tempo. Inclusie draait om meebewegen en niet om het begrenzen of uitsluiten van kansen. Het gaat om onderwijs en/of een arbeidsmarkt die ruimte biedt voor rust, structuur, aanpassingen en begeleiding die niet kleiner maakt, maar juist groter laat worden.

Het VN-Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap (2016) is een belangrijk grondslagendocument binnen het sociaal werk. Het verdrag benoemt dat iedere jongere recht heeft op volwaardige participatie, inclusie en gelijke kansen, ongeacht een beperking of een ondersteuningsbehoefte. Daarnaast stelt het verdrag dat niet de beperking zelf, maar vooral de maatschappelijke drempels, vooroordelen en gebrek aan ondersteuning leidt tot uitsluiting. Dit sluit aan bij het maatschappelijk probleem; kwetsbare jongeren worden niet beperkt door wat zij kunnen, maar door onderschatting en lage verwachtingen van hun omgeving.

Onderschatting beschermt niet; Het beperkt, belemmert en duwt jongeren juist weg van hun eigen mogelijkheden. Wat zij nodig hebben is geen terughoudendheid, maar vertrouwen, begeleiding en kansen die met hen meebewegen. Want pas wanneer wij stoppen met denken in beperkingen en gaan in zien wat deze jongeren kunnen, ontstaat er ruimte voor groei en ontwikkeling. Op basis van het VN-Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap (2016) heeft het sociaal werk zelfs de plicht om barrières te verwijderen en te zorgen voor een veilige omgeving waarin kwetsbare jongeren de mogelijkheid krijgen om te groeien, ontwikkelen en om hun eigen krachten te benutten. Het is belangrijk dat systemen zich moeten aanpassen aan de jongeren, niet andersom. Sociaal werkers kunnen scholen, ouders en hulporganisaties ondersteunen bij het creëren van een leeromgeving waarin structuur, rust, begeleiding en maatwerk centraal staat, precies wat deze jongeren nodig hebben.

Dus durven wij als omgeving het risico te nemen om kwetsbare jongeren ruimte te geven om te groeien, in plaats van hen te beschermen door onderschatting? Want de onderschatting belemmert de ontwikkeling meer dan de beperking zelf.

Carmen Schipper (20) is tweedejaars student en werkzaam als stagiair bij Humanitas Twente.

Literatuurlijst

  • Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie. (2025, 29 oktober). Destigmatisering van kinderen en jongeren. Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie. https://kenniscentrum-kjp.nl/professionals/dossiers/destigmatisering/
  • Le Mat, M. L. J., Pouw, N. R. M., Ouaali, I., & Van Dam, K. (2017). Sociale uitsluiting van kwetsbare jongeren in Nederland [Rapport]. Universiteit van Amsterdam. https://pure.uva.nl/ws/files/36024839/SocialeuitsluitingvankwetsbarejongereninNederl and2017.pdf